Bài nghiên cứu từ quá trình thẩm tra và tham mưu ban hành nghị quyết của Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh Thanh Hóa

Cụ thể hóa Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025–2035 và định hướng của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị

Văn hóa ngày càng được nhìn nhận không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và động lực của phát triển bền vững. Trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra không dừng ở việc bảo tồn các giá trị truyền thống, mà còn bao gồm xây dựng con người, hoàn thiện thiết chế văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, thúc đẩy sáng tạo và chuyển đổi số, mở rộng cơ hội tiếp cận và thụ hưởng văn hóa cho mọi tầng lớp Nhân dân.

Chương trình nghệ thuật chính luận “Tổ quốc trong tim” (Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam)

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh ưu tiên bố trí nguồn lực đầu tư của Nhà nước, đồng thời huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội; tập trung xây dựng đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa; bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản; phát triển công nghiệp văn hóa; thúc đẩy chuyển đổi số và bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa của người dân. Đối với Thanh Hóa, những định hướng này có ý nghĩa đặc biệt bởi tỉnh có không gian văn hóa rộng, quy mô dân số lớn, địa hình đa dạng, hệ thống di sản phong phú và sự khác biệt đáng kể về điều kiện phát triển giữa miền núi, đồng bằng, ven biển và đô thị.

Trong bối cảnh Quốc hội đã quyết định chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025–2035 tại Nghị quyết số 162/2024/QH15, yêu cầu đặt ra với địa phương là phải xây dựng cơ chế tiếp nhận và phân bổ nguồn vốn phù hợp. Các quy định của Trung ương xác lập khung nguyên tắc chung, nhưng việc chuyển nguồn lực từ cấp tỉnh đến từng xã, phường cần một hệ tiêu chí phản ánh đúng đặc điểm dân số, diện tích, mức độ khó khăn và trách nhiệm bảo tồn di sản của từng địa bàn.

Nghị quyết số 24/2026/NQ-HĐND vì vậy không chỉ là một văn bản phân bổ ngân sách. Xét về bản chất, đây là công cụ thể chế hóa, liên kết giữa định hướng chính trị, quy định pháp luật và nhu cầu thực tiễn; đồng thời là nền tảng để các cơ quan quản lý, địa phương và đơn vị thụ hưởng xây dựng kế hoạch đầu tư trung hạn, hằng năm một cách thống nhất.

Nghị quyết được xây dựng trên hệ thống căn cứ tương đối đầy đủ: Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15; Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 87/2025/QH15; Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15; Luật Đầu tư công; Nghị quyết số 162/2024/QH15 của Quốc hội; Nghị quyết số 70/2025/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội; Nghị định số 358/2025/NĐ-CP; Quyết định số 41/2025/QĐ-TTg và Quyết định số 3399/QĐ-BVHTTDL.

Đáng chú ý, Nghị quyết số 162/2024/QH15 giao HĐND cấp tỉnh quyết định nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ vốn ngân sách địa phương thực hiện Chương trình phù hợp với quy định của Chính phủ và điều kiện thực tế. Luật Ngân sách nhà nước cũng giao HĐND cấp tỉnh quyết định nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ ngân sách địa phương. Như vậy, việc HĐND tỉnh Thanh Hóa ban hành Nghị quyết số 24 là sự thực hiện trực tiếp nhiệm vụ được pháp luật giao.

Cấu trúc chính sách và những điểm nổi bật của nghị quyết

Hệ thống tiêu chí phân bổ phù hợp với đặc điểm từng địa bàn

Nghị quyết xây dựng cơ chế phân bổ vốn trên cơ sở nhiều nhóm tiêu chí, phản ánh tương đối toàn diện điều kiện của từng xã, phường. Các tiêu chí không chỉ xem xét loại hình đơn vị hành chính mà còn tính đến quy mô dân số, diện tích tự nhiên và hệ thống di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh trên địa bàn.

Cách tiếp cận này cho thấy định hướng phân bổ nguồn lực theo hướng có trọng tâm, phù hợp với đặc điểm thực tế của từng địa phương. Những địa bàn còn khó khăn, có quy mô rộng, dân cư phân tán hoặc có trách nhiệm lớn trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản được quan tâm trong quá trình xác định mức hỗ trợ.

Việc kết hợp nhiều tiêu chí cũng góp phần hạn chế cách phân bổ bình quân, đồng thời tạo cơ sở để nguồn lực của Chương trình được sử dụng phù hợp hơn với nhu cầu thực tế, khả năng tổ chức thực hiện và nhiệm vụ phát triển văn hóa ở cơ sở.

Phương pháp phân bổ rõ ràng, thuận lợi cho tổ chức thực hiện

Trên cơ sở các tiêu chí đã xác định, nghị quyết quy định phương pháp tính điểm và phân bổ vốn cho từng địa phương. Mức vốn hỗ trợ được xác định theo tổng điểm của từng xã, phường trong tương quan với tổng số điểm của toàn tỉnh.

Phương pháp này tạo ra một căn cứ tương đối rõ ràng cho việc xây dựng phương án phân bổ vốn hằng năm, đồng thời thuận lợi cho công tác theo dõi, kiểm tra và giám sát. Các địa phương có thể chủ động xác định vị trí, điều kiện và nhu cầu của mình trong tổng thể chung, qua đó nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quá trình tổ chức thực hiện.

Điểm đáng chú ý là cơ chế phân bổ không chỉ hướng tới bảo đảm sự cân đối giữa các địa bàn mà còn gắn với yêu cầu ưu tiên những nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài như hoàn thiện thiết chế văn hóa, bảo tồn di sản, phát huy giá trị văn hóa truyền thống và nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của Nhân dân.

Ý nghĩa của Nghị quyết đối với phát triển văn hóa Thanh Hóa

Tạo cơ sở để nâng cao hiệu quả đầu tư phát triển văn hóa

Việc HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để việc phân bổ và sử dụng nguồn lực thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa được triển khai thống nhất, đồng bộ và phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương. Trên cơ sở các nguyên tắc, tiêu chí và định mức được quy định, các cấp, các ngành có thêm căn cứ để xây dựng kế hoạch đầu tư, tổ chức triển khai các nhiệm vụ phát triển văn hóa theo đúng mục tiêu của Chương trình.

Đồng thời, cơ chế chính sách mới góp phần định hướng nguồn lực tập trung hơn cho phát triển hệ thống thiết chế văn hóa, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, nâng cao điều kiện hưởng thụ văn hóa của Nhân dân, nhất là tại các địa bàn còn nhiều khó khăn. Đây cũng là tiền đề quan trọng để phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của người dân.

Góp phần phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững

Một trong những điểm đáng chú ý của nghị quyết là định hướng ưu tiên bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và nâng cao đời sống của cộng đồng. Quan điểm này phù hợp với chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, đồng thời phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa đặc sắc của Thanh Hóa trong quá trình phát triển.

Thông qua cơ chế phân bổ nguồn lực theo các tiêu chí phù hợp với đặc điểm từng địa bàn, nghị quyết góp phần tạo điều kiện để các địa phương chủ động hơn trong công tác bảo tồn di tích, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, gắn với phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và quảng bá hình ảnh của tỉnh. Đây cũng là giải pháp góp phần hài hòa giữa yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Tạo nền tảng cho phát triển văn hóa trong giai đoạn mới

Không chỉ đáp ứng yêu cầu trước mắt về phân bổ nguồn lực, nghị quyết còn tạo nền tảng để triển khai hiệu quả các mục tiêu phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025–2035. Việc xác lập cơ chế phân bổ theo nguyên tắc công khai, minh bạch và phù hợp với điều kiện thực tiễn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tăng cường tính chủ động của các địa phương trong tổ chức thực hiện.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập ngày càng sâu rộng, nghị quyết cũng mở ra điều kiện thuận lợi để các địa phương từng bước đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực văn hóa, nâng cao hiệu quả quản lý di sản, phát triển thiết chế văn hóa hiện đại, từng bước thúc đẩy các hoạt động sáng tạo, góp phần xây dựng nền văn hóa Thanh Hóa phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của tỉnh trong những năm tới.

Nỗ lực thể chế hóa chủ trương của Đảng thành chính sách phát triển văn hóa

Việc HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết quy định nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ nguồn lực thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa là kết quả của quá trình chuẩn bị nghiêm túc, bám sát chủ trương của Trung ương và yêu cầu phát triển thực tiễn của địa phương. Trong quá trình xây dựng, dự thảo nghị quyết được nghiên cứu, rà soát trên cơ sở các quy định của pháp luật, tiếp thu ý kiến của các cơ quan chuyên môn và được xem xét, hoàn thiện theo đúng trình tự, thủ tục trước khi trình HĐND tỉnh quyết định.

Điều đáng ghi nhận là nghị quyết đã cụ thể hóa kịp thời các định hướng lớn của Đảng về phát triển văn hóa thành cơ chế, chính sách có thể triển khai trong thực tiễn. Điều này không chỉ góp phần hoàn thiện hệ thống chính sách của tỉnh mà còn tạo cơ sở pháp lý để việc phân bổ, quản lý và sử dụng nguồn lực được thực hiện thống nhất, công khai và phù hợp với điều kiện của từng địa phương.

Từ góc độ quản lý nhà nước, việc ban hành nghị quyết thể hiện sự chủ động của tỉnh trong việc chuẩn bị các điều kiện để triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa ngay từ giai đoạn đầu. Cùng với việc xác định rõ nguyên tắc, tiêu chí và trách nhiệm của các cơ quan trong quá trình tổ chức thực hiện, nghị quyết góp phần nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cấp, các ngành, đồng thời tạo thuận lợi cho công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả thực hiện trong thời gian tới.

Có thể khẳng định, việc ban hành nghị quyết là bước cụ thể hóa quan trọng nhằm đưa các chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa đi vào cuộc sống. Đây không chỉ là cơ sở để huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực đầu tư cho văn hóa mà còn góp phần tạo động lực mới cho sự phát triển bền vững của tỉnh, từng bước nâng cao chất lượng đời sống văn hóa, tinh thần của Nhân dân và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của Thanh Hóa trong giai đoạn phát triển mới.