Ngày 24/8/2026, Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 34/2026/QH16 về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án. Có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, Nghị quyết điều chỉnh nhiều chỉ tiêu, làm rõ trách nhiệm thực hiện và giám sát. Những yêu cầu ấy liên quan trực tiếp đến sự an toàn của cộng đồng, quyền của người tham gia tố tụng và việc thực hiện các nghĩa vụ đã được Tòa án phán quyết.

Qua nghiên cứu Nghị quyết, tôi quan tâm trước hết đến hiệu quả bảo vệ pháp luật trong đời sống. Phòng ngừa phải làm giảm nguy cơ phát sinh tội phạm; giải quyết vụ án phải đúng pháp luật; thi hành án phải bảo đảm thực hiện nghĩa vụ đã được tuyên. Từ góc nhìn của đại biểu HĐND tỉnh, bài viết trao đổi một số nhận thức bước đầu về những yêu cầu này và việc thực hiện tại Thanh Hóa.

Nhà Quốc hội tại Hà Nội (ảnh tư liệu, 2025).

Ảnh: David Stanley, Vietnam National Assembly Building, CC BY 2.0.

Những điều chỉnh đáng chú ý trong cách giao nhiệm vụ

Nghị quyết gồm 8 điều, quy định nhiệm vụ từ phòng ngừa, phát hiện tội phạm đến điều tra, công tố, kiểm sát, xét xử và thi hành án; đồng thời xác định điều kiện bảo đảm, chế độ báo cáo và trách nhiệm giám sát. Phạm vi đó cho thấy việc thực hiện liên quan trực tiếp đến trách nhiệm quản lý nhà nước của nhiều ngành, nhiều cấp, bên cạnh trách nhiệm của các cơ quan tư pháp.

Trước đó, Nghị quyết số 96/2019/QH14 ngày 27/11/2019 của Quốc hội về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án đã đặt ra nhiều chỉ tiêu định lượng trong các lĩnh vực này. Nghị quyết này sẽ hết hiệu lực từ ngày 01/01/2027. Nghị quyết số 34/2026/QH16 điều chỉnh một số mức yêu cầu và cách giao chỉ tiêu. Chẳng hạn, tỷ lệ ra quyết định truy tố đúng thời hạn được nâng từ trên 90% lên 100%; Chánh án Tòa án nhân dân tối cao được giao xác định cụ thể tỷ lệ giải quyết, xét xử trên tổng số thụ lý và báo cáo Quốc hội để giám sát.

Đối với xét xử, cần phân biệt tỷ lệ giải quyết với yêu cầu đúng hạn. Nghị quyết quy định việc giải quyết, xét xử vụ án hình sự, vụ việc dân sự, vụ án hành chính đúng thời hạn pháp luật đạt 100%. Không thể diễn giải thành yêu cầu giải quyết xong 100% số án đã thụ lý trong năm. Khi đánh giá kết quả, cần xem cả khối lượng đã giải quyết và việc tuân thủ thời hạn trong từng vụ việc.

Khoản 1 Điều 7 giao người đứng đầu các bộ, ngành được nêu trong Nghị quyết cụ thể hóa chỉ tiêu, nhiệm vụ, có thể giao yêu cầu cao hơn và báo cáo Quốc hội. Điều 8 quy định thẩm quyền điều chỉnh khi thực tiễn đòi hỏi thuộc Quốc hội; giữa hai kỳ họp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội có thể xem xét, điều chỉnh và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Việc điều chỉnh chỉ tiêu vì vậy phải được xem xét đúng thẩm quyền.

Điều 6 quy định nguồn lực cho con người, giám định, định giá và hạ tầng số; dữ liệu được kết nối trên nền tảng dùng chung, bảo đảm an toàn, bảo mật. Theo tôi, cần đọc các quy định này cùng với hệ thống chỉ tiêu: yêu cầu về tiến độ chỉ có cơ sở thực hiện vững chắc khi năng lực chuyên môn, phương tiện và sự phối hợp được bảo đảm.

Phòng ngừa hiệu quả, giải quyết đúng pháp luật

Nghị quyết đặt mục tiêu phấn đấu hằng năm giảm 10% số vụ phạm tội về trật tự xã hội, đồng thời yêu cầu thụ lý 100% tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố. Kết quả phòng ngừa vì vậy phải được đánh giá trên cơ sở phát hiện, ghi nhận đầy đủ tình hình. Việc giảm số vụ phạm tội cần bắt nguồn từ quản lý tốt địa bàn, khắc phục sơ hở và xử lý kịp thời các nguy cơ, tránh bỏ sót nguồn tin hoặc vi phạm đã phát sinh.

Các nhiệm vụ về an toàn thực phẩm, môi trường, giao thông, phòng cháy; đấu tranh với tội phạm mạng, ma túy, xâm hại trẻ em gắn trực tiếp với mức độ an toàn khi người dân sinh sống, lao động, giao dịch. Với cơ quan quản lý, yêu cầu đặt ra là phát hiện sớm những điều kiện làm phát sinh vi phạm ngay trong lĩnh vực mình phụ trách.

Trong xử lý vụ án, trách nhiệm chống oan, sai phải được bảo đảm ở từng quyết định tố tụng. Nghị quyết nghiêm cấm tra tấn, bức cung, dùng nhục hình; yêu cầu Viện kiểm sát không phê chuẩn biện pháp ngăn chặn khi chưa đủ căn cứ; bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của người bị tạm giữ, tạm giam và người chấp hành án. Các chỉ tiêu về truy tố đúng tội, hạn chế hủy, sửa bản án do lỗi chủ quan phải được đọc cùng yêu cầu không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm. Mỗi trường hợp có vi phạm vẫn phải được xem xét, khắc phục và xử lý trách nhiệm theo pháp luật.

Đối với doanh nghiệp, Nghị quyết có những quy định thiết thực: nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại, vụ việc phục hồi, phá sản; chú trọng kinh tế số, thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ. Khi áp dụng các biện pháp bảo đảm thu hồi tài sản, phải đúng căn cứ, thẩm quyền, trình tự, thủ tục, bảo vệ người thứ ba ngay tình và không làm đình trệ hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp. Đó là yêu cầu gắn việc xử lý vi phạm với bảo vệ các quan hệ kinh tế hợp pháp.

Thi hành án hình sự cũng gắn với phòng ngừa tội phạm mới. Điều 5 quy định trách nhiệm quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án tại cộng đồng và chỉ tiêu hạn chế việc phạm tội mới của người chấp hành xong án phạt tù thuộc diện tái hòa nhập cộng đồng. Chính quyền, gia đình và cộng đồng cần cùng hỗ trợ họ ổn định cuộc sống, có việc làm và chấp hành pháp luật.

Thi hành án phải bảo đảm quyền lợi đã được phán quyết

Một vụ án được giải quyết đúng pháp luật là kết quả quan trọng. Nhưng đối với người được thi hành án, quyền lợi chỉ được bảo đảm đầy đủ khi nghĩa vụ trong bản án được thực hiện. Nghị quyết chú trọng trách nhiệm phối hợp thu hồi tài sản từ giai đoạn điều tra, chất lượng phán quyết và hiệu quả tổ chức thi hành án. Những nội dung này có quan hệ trực tiếp: tài sản được xác định, bảo toàn kịp thời và bản án tuyên rõ sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc thi hành.

Đối với thi hành án dân sự, Nghị quyết xác định mức thi hành xong trên 82% về việc, trên 50% về tiền, tính trên tổng số có điều kiện thi hành. Cùng với đó là yêu cầu phân loại chính xác và có lộ trình giảm số việc, số tiền chuyển kỳ sau. Viện kiểm sát phải kiểm sát 100% việc phân loại và ra quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án. Bởi vậy, đánh giá kết quả phải xem xét cả phần đã hoàn thành, căn cứ xác định điều kiện thi hành và những nghĩa vụ còn tồn lại.

Với thi hành án hành chính, điểm h khoản 3 Điều 5 yêu cầu tỷ lệ thi hành xong năm sau cao hơn năm trước; tổ chức theo dõi thi hành đối với 100% bản án, quyết định đã có hiệu lực có nội dung chấp nhận yêu cầu khởi kiện; xử lý nghiêm trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân chậm thi hành hoặc không chấp hành. Việc đã theo dõi, đã đôn đốc phải được phân biệt với việc đã thi hành xong.

Quy định này đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với cơ quan hành chính khi có nghĩa vụ thi hành án. Một văn bản chỉ đạo hoặc báo cáo tiến độ chưa thể thay thế việc thực hiện nghĩa vụ mà Tòa án đã tuyên. Với cơ quan dân cử, đây là nội dung cần theo dõi đến kết quả cuối cùng, bởi sự chậm trễ tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân và tính nghiêm minh của pháp luật.

Thanh Hóa cần gắn tổ chức thực hiện với giám sát trách nhiệm

Đối với Thanh Hóa, Nghị quyết số 34/2026/QH16 ngày 24/8/2026 đặt ra yêu cầu chuẩn bị đồng bộ công tác phòng, chống tội phạm, hoạt động của Viện kiểm sát, Tòa án và thi hành án từ năm 2027. Việc chuẩn bị cần làm rõ nhiệm vụ của từng cơ quan, những khâu phải phối hợp và điều kiện để thực hiện các yêu cầu được giao.

Ở cơ sở, phòng ngừa tội phạm cần gắn với quản lý địa bàn, xử lý vi phạm trong từng lĩnh vực và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng. Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát cần phối hợp rà soát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin, các trường hợp tạm đình chỉ và căn cứ phục hồi. Với những vụ việc còn vướng mắc, cần xác định rõ cơ quan có trách nhiệm xử lý và yêu cầu pháp luật phải bảo đảm.

Với Tòa án, yêu cầu về thời hạn cần gắn với chất lượng xét xử và khả năng thi hành bản án. Khi vụ án chậm giải quyết, cần làm rõ nguyên nhân thuộc công tác xét xử hay khâu cung cấp tài liệu, giám định, định giá. Việc phối hợp phải giúp xử lý đúng phần việc của mỗi cơ quan, bảo đảm quyền của người tham gia tố tụng và tôn trọng nguyên tắc độc lập xét xử.

Trong thi hành án dân sự, trách nhiệm xác minh, phân loại của cơ quan thi hành án cần được xem xét cùng trách nhiệm kiểm sát và phối hợp cung cấp thông tin về tài sản. Với những việc liên quan đến đất đai, cần xác định rõ tình trạng pháp lý của tài sản, vướng mắc và thẩm quyền xử lý. Nếu chỉ yêu cầu đẩy nhanh tiến độ mà chưa giải quyết được khâu này, kiến nghị khó chuyển thành kết quả.

Riêng với nghĩa vụ hành chính trong bản án, trách nhiệm chấp hành thuộc cơ quan, tổ chức, cá nhân phải thi hành án. Cơ quan thi hành án dân sự thực hiện nhiệm vụ theo dõi; Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật và kiến nghị xử lý vi phạm. Phần tài sản trong bản án được thi hành theo pháp luật về thi hành án dân sự. Sự phân định tại Luật Tố tụng hành chính cần được giữ rõ khi phối hợp, báo cáo và xem xét trách nhiệm.

Đối với án hành chính, cần xem xét đồng thời chất lượng giải quyết vụ án, trách nhiệm tham gia tố tụng của cơ quan hành chính và việc chấp hành bản án. Khi phát sinh vướng mắc, phải phân biệt nguyên nhân từ quy định pháp luật, điều kiện thực hiện hay trách nhiệm công vụ để kiến nghị đúng nội dung và đúng thẩm quyền.

Khi thẩm tra, giám sát, số liệu cần được đối chiếu với hồ sơ vụ việc và giải trình của các cơ quan liên quan. Riêng báo cáo thực hiện Nghị quyết số 34/2026/QH16 phải lưu ý kỳ số liệu từ ngày 01/01 đến hết ngày 31/12 theo khoản 2 Điều 7. Việc so sánh cần thống nhất phạm vi, thời kỳ và cơ sở tính, nhất là khi xem xét số vụ việc tồn đọng hoặc tỷ lệ thi hành án.

Khoản 3 Điều 7 xác định HĐND các cấp giám sát thực hiện Nghị quyết trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn. Kiến nghị giám sát cần chỉ rõ việc phải khắc phục, chủ thể và thời hạn thực hiện, gắn với theo dõi kết quả. Với dấu hiệu vi phạm trong giải quyết vụ án, cơ quan dân cử yêu cầu, kiến nghị người có thẩm quyền xem xét, xử lý theo pháp luật; không quyết định thay cơ quan tiến hành tố tụng.

Việc bố trí nguồn lực theo thẩm quyền cần xuất phát từ những khâu ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng, thời hạn giải quyết công việc, như giám định, định giá, xác minh điều kiện thi hành án và chia sẻ dữ liệu. Qua giám sát, cần phân định việc cơ quan được giám sát phải khắc phục với vấn đề về cơ chế, chính sách hoặc nguồn lực cần cấp có thẩm quyền giải quyết.

Nghiên cứu Nghị quyết lúc này giúp chuẩn bị nhiệm vụ năm 2027 có căn cứ và lựa chọn đúng vấn đề cần giám sát. Với một đại biểu dân cử, điều cần theo đuổi là trách nhiệm đã được xác định có được thực hiện đầy đủ hay không, vướng mắc có được tháo gỡ và quyền lợi hợp pháp của người dân có được bảo đảm. Từng kiến nghị cần được theo dõi đến kết quả thực hiện.

Toàn văn Nghị quyết